Madeyski o Nowosielskim. Słów kilka o tradycji ikony i poglądach malarza

W twórczości Jerzego Nowosielskiego spotykają się dwa wielkie nurty europejskiej kultury: racjonalizm Zachodu i duchowa mistyka Wschodu. Wynikające z niego twórcze napięcie, które profesor Jerzy Madeyski podkreśla w swojej klasycznej monografii z 1973 r., stanowi klucz do zrozumienia języka artysty.

Ikona, ciało, sacrum. O źródłach jego malarstwa
Jednym z kluczowych pojęć, jest koncept „niepodobnego podobieństwa”, zapożyczony z myśli Pseudo-Dionizego Areopagity. To założenie mówi, że ikona nie musi dążyć do wiernego odwzorowania rzeczywistości – to metaforyczna obecność, która koncentruje duchową prawdę postaci, a nie jej realistyczny wygląd.
Nowosielski przejmuje tę zasadę w sposób konsekwentny. Jego postacie – zarówno święci, jak i monumentalne kobiece akty – nie są realistycznymi studiami ciała. Ich forma podporządkowana jest wewnętrznemu rytmowi i wewnętrznej harmonii kolorystycznej, a nie iluzjonistycznemu przedstawieniu. Dzięki temu obrazy stają się symbolicznymi znakami obecności świata duchowego w materii obrazu.

Przestrzeń ikony
Madeyski wskazuje, że ikona posiada „własną, oryginalną koncepcję przestrzeni”, która nie jest podporządkowana perspektywie renesansowej, lecz tworzy własny rytm. To spojrzenie obejmuje również akty Nowosielskiego – często monumentalne, wyjęte z naturalnego kontekstu –dlatego ich obecność jest tak intensywna i bezpośrednia.
W swojej książce Madeyski porównuje kulturę Zachodu i Wschodu, zwracając uwagę, że tradycje takie jak sztuka bizantyjska czy egipska rozwijały się w sposób ciągły, utrzymując spójność kanonu i głębię formy – ikona należy do tej ciągłości tradycji, której siłą jest wierność formie, a nie bunt rewolucji stylistycznej.

Architektura sakralna jako przestrzeń ikony
Dla Nowosielskiego ikona nie kończyła się na obrazie. Jego realizacje architektoniczne – cerkwie, polichromie, ikonostasy – były naturalnym przedłużeniem tej samej idei. W jego koncepcji przestrzeń świątyni staje się ikoną totalną, gdzie światło, kolor i rytm form tworzą doświadczenie transcendencji.

Akt – ciało jako forma metafizyczna
Szczególnie interesujące jest zestawienie ikon i aktów w twórczości Nowosielskiego. Jeśli ikona jest „konkretyzacją boskości”, to ciało w jego aktach często nie jest erotycznym obiektem, lecz znakiem obecności. Figura kobieca – monumentalna, frontalna, wyizolowana z kontekstu – działa jak ikona obecności utrwalonej w materii obrazu: jako symbol - nie realistyczny portret.
Madeyski zauważa, że ikona funkcjonuje obok bardzo rozwiniętej tradycji realistycznej sztuki, również w sferze sztuki abstrakcyjnej. Prace Nowosielskiego – zarówno sakralne, jak i świeckie – pozostają nie tylko obiektami kolekcjonerskimi, ale przede wszystkim artefaktami refleksji o sztuce, duchowości i ludzkim doświadczeniu.
Zapraszamy na aukcję prac Jerzego Nowosielskiego, która odbędzie się 26 lutego 2026 r. w Polskim Domu Aukcyjnym. Prezentowane dzieła – od ikon i kompozycji sakralnych po monumentalne akty – ukazują konsekwencję języka artystycznego, który łączy sacrum, ciało i współczesność w jedną, fascynującą wizję obrazu.

Bibliografia:
Madeyski J, Jerzy Nowosielski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973.